กินข้าวเสร็จ สวี่ต้าหม่าก็กลับเข้าห้องไปหยิบกระเป๋านักเรียน
นั่นเป็นกระเป๋าที่เฉียนซิ่วอิงเย็บจากเศษผ้าหลายชิ้น เธอนำผ้าสีน้ำเงินเข้มกับสีอ่อนมาต่อกันทีละชิ้นจนกลายเป็นกระเป๋าสะพายข้าง ข้างในมีหนังสือเรียนวิชาภาษาจีนหนึ่งเล่ม กับสมุดเลขยับยู่ยี่อีกหนึ่งเล่ม
เขาสะพายกระเป๋าขึ้นบ่าแล้วออกจากบ้าน
“ต้าหม่า เดินทางระวังหน่อยนะ!” เสียงของเฉียนซิ่วอิงดังไล่หลังมา
“รู้แล้ว”
สวี่ต้าหม่าออกจากประตูบ้านเลขที่ 95 ในตรอกหนานหลัวกู่เซี่ยง แล้วเดินเลียบตรอกไปทางตะวันออก
ตรอกในเขตเมืองหลวงปี 1949 ต่างจากภาพเมืองหลวงที่สะอาดสะอ้านซึ่งเขาเคยเห็นตอนมาเที่ยวในความทรงจำอย่างสิ้นเชิง
ถนนใต้เท้าเป็นทางดิน อัดแน่นพอใช้ได้แต่ขรุขระเป็นหลุมเป็นบ่อ น้ำค้างเมื่อคืนยังไม่แห้งดี พอเหยียบลงไป รองเท้าก็เปื้อนโคลนเล็กน้อย
ใต้กำแพงสองฟากตรอกมีข้าวของกองสุมอยู่สารพัด ทั้งอิฐแตกกระเบื้องร้าว เศษผักเน่า ขี้เถ้าถ่านหิน และก้อน... ก้อนหนึ่ง
อุจจาระ
สวี่ต้าหม่าเดินอ้อมอย่างระมัดระวัง แต่ไม่นานก็พบว่าหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะมีมากเกินไป
เขากลั้นหายใจเดินต่อ ยิ่งเดินก็ยิ่งเห็นภาพที่ชวนสะเทือนใจ
ไม่ใช่แค่ในตรอกเท่านั้น พอออกจากตรอกหนานหลัวกู่เซี่ยงมาถึงถนนใหญ่ กลิ่นเหม็นก็ยิ่งเข้มข้นขึ้น ทั้งขยะ น้ำล้างเศษอาหาร และมูลคนมูลสัตว์ปะปนกัน หมักหมมอยู่ใต้แสงแดดต้นฤดูใบไม้ผลิจนเกิดกลิ่นที่อบอวลไปทั่ว ราวกับเป็น “สีสันประจำเมือง” ที่ทำให้คนอยากยกมือปิดจมูก
ริมถนนถึงกับมีขยะกองโตให้เห็น ไม่รู้ว่ากองทิ้งไว้นานกี่ปี ผิวหน้าจับตัวเป็นเปลือกดำแข็ง ส่วนข้างใต้ยังคงเน่าเปื่อยช้า ๆ
สวี่ต้าหม่าค้นความทรงจำของเจ้าของร่างเดิม แล้วก็พบสาเหตุ
พวกญี่ปุ่นยึดครองปักกิ่งอยู่ 8 ปี สนใจแต่เก็บภาษี ปล้นเสบียง และขูดรีดประชาชน ไม่เคยมีใครดูแลสุขอนามัยของเมืองเลย
ปี 1945 พวกญี่ปุ่นยอมแพ้ ทางนานกิงส่งเจ้าหน้าที่มารับมอบอำนาจ ปากก็พูดแต่เรื่อง “ฟื้นฟูบ้านเมือง” แต่สิ่งที่ทำกลับเป็นการ “ปล้นรับมอบ”
ชาวปักกิ่งแต่งคำคล้องจองล้อเลียน เรียกคนพวกนั้นว่า “ห้าสิ่งสู่ความสำเร็จ” ได้แก่ ทอง รถ ผู้หญิง บ้าน และเงิน
ห้าสิ่งนี้ต่างหากที่เป็นเป้าหมาย “รับมอบ” ที่แท้จริงของเจ้าหน้าที่เหล่านั้น
ส่วนขยะในเมือง ท่อระบายน้ำในเมือง และชีวิตความเป็นอยู่ของชาวเมือง ใครจะสนกันล่ะ?
ผู้ปกครองทั้งสองฝ่ายไม่สนใจทั้งคู่
ขยะเน่าเหม็นที่สะสมมานานกว่าสิบปี ท่อระบายน้ำที่อุดตัน และอุจจาระที่กองอยู่ทั่วถนนจึงถูกปล่อยทิ้งไว้เช่นนี้ หมักหมมต่อไปเรื่อย ๆ จนปักกิ่งทั้งเมืองราวกับกองขยะขนาดยักษ์ กลิ่นเหม็นคลุ้งไปทั่ว
ยังดีที่รัฐบาลใหม่เข้ามาแล้ว
สวี่ต้าหม่าจำได้ว่าในความทรงจำของเจ้าของร่างเดิม ช่วงนี้เริ่มเห็นทหารกองทัพปลดปล่อยในชุดเครื่องแบบผ้าสีเทาถือไม้กวาดช่วยชาวบ้านกวาดลานบ้านเป็นครั้งคราว
พอสงครามทั่วประเทศยุติ เมืองหลวงก็จะได้รับการจัดระเบียบและปรับปรุงสภาพแวดล้อมอย่างจริงจัง
เขาดึงตัวเองกลับจากความคิด แล้วเดินต่อไป
โรงเรียนอยู่ในตรอกเมาเอ๋อร์ ไม่ไกลจากตรอกหนานหลัวกู่เซี่ยง
สวี่ต้าหม่าเดินมาราวสิบนาที ก่อนเลี้ยวเข้าตรอกที่แคบกว่าเดิม แล้วก็เห็นบ้านหลังหนึ่งที่สร้างจากอิฐสีเทาและมุงกระเบื้องสีเทา ตรงประตูแขวนป้ายไม้เขียนว่า “โรงเรียนประถมแห่งที่สี่ประจำเมืองหลวง”
เป็นอาคารสมัยสาธารณรัฐจีน บ้านอิฐกระเบื้อง สภาพแย่กว่าบ้านเลขที่ 95 อยู่มาก
กำแพงลานไม่สูง กระเบื้องบนสันกำแพงหายไปหลายแผ่น เผยให้เห็นปูนสีเทาด้านใน
ประตูใหญ่เป็นบานไม้ทาสีดำสองบาน สีถลอกไปเกือบหมดแล้ว บนกรอบประตูยังมีรูตะปูเหลืออยู่หลายรู ความทรงจำของเจ้าของร่างเดิมบอกเขาว่า เมื่อก่อนเคยแขวนป้าย “โรงเรียนประถมรื่อหัว” ไว้ที่นี่ แต่หลังพวกญี่ปุ่นยอมแพ้ก็ถอดออก
สวี่ต้าหม่าเดินผ่านประตูโรงเรียน ข้ามลานเล็ก ๆ แล้วเข้าไปในห้องเรียนด้านหน้า
ในห้องเรียนมืดสลัว
หน้าต่างเป็นบานไม้แบบเก่า ไม่มีแม้แต่กระจก ใช้กระดาษหนังสือพิมพ์เก่าปิดไว้ แสงจึงลอดผ่านได้ไม่มาก
ยิ่งวันนี้ฟ้าครึ้ม ห้องเรียนก็ยิ่งดูหม่นมัว อาศัยเพียงแสงธรรมชาติจากประตูที่ส่องเข้ามาให้ความสว่าง
พื้นปูด้วยอิฐสีเขียวอมเทา ขรุขระไม่เสมอกัน มีอิฐแตกอยู่หลายก้อนจนเห็นดินด้านล่าง
โต๊ะเรียนเป็นโต๊ะไม้ตัวยาว สีดำคล้ำเต็มไปด้วยรอยขีดข่วน ไม่รู้ว่าผ่านการใช้งานมากี่ปีแล้ว
ม้านั่งก็เป็นแบบยาว สองคนนั่งร่วมกันหนึ่งตัว
สวี่ต้าหม่าจัดว่าสูงในชั้นเรียน ที่นั่งอยู่แถวรองสุดท้าย ตรงช่วงกลางห้อง
เขาเดินไปนั่ง ม้านั่งยาวโยกนิดหน่อย จึงขยับตัวให้มั่นคงก่อนยัดกระเป๋าลงใต้โต๊ะ
เพื่อนร่วมชั้นหลายคนมาถึงแล้ว พวกเขาคุยกันเจี๊ยวจ๊าว วิ่งไล่กันไปมา เด็กผู้ชายตัวผอมเตี้ยคนหนึ่งเข้ามาหาแล้วถามว่า “สวี่ต้าหม่า เมื่อบ่ายวานทำไมไม่ออกมาเล่นล่ะ?”
สวี่ต้าหม่ามองเด็กคนนั้น แล้วค้นชื่อจากความทรงจำของเจ้าของร่างเดิม “ฉัน... เมื่อวานง่วงนิดหน่อย เลยนอนอยู่บ้านน่ะ”
เขาตอบเลี่ยง ๆ ไป
เด็กชายไม่ได้ซักต่อ หันไปคุยกับคนอื่นแทน
สวี่ต้าหม่าอยู่บนที่นั่ง กวาดตามองไปรอบห้อง
เด็ก ๆ ราวยี่สิบคน มีทั้งตัวโตและตัวเล็ก แต่งตัวกันหลากหลาย ทั้งเสื้อคลุมบุฝ้าย เสื้อเครื่องแบบนักเรียนเก่า ๆ แล้วยังมีเด็กผู้ชายสองคนใส่เสื้อที่เห็นชัดว่าดัดแปลงมาจากเสื้อผู้ใหญ่ แขนเสื้อพับขึ้นหลายทบ
เพิ่งได้รับการปลดปล่อย เด็กจากครอบครัวสามัญชนจำนวนมากยังไม่มีเงินส่งเสียให้เรียนหนังสือ
ยังดีที่พ่อกับแม่ของตระกูลสวี่ต่างก็มีงานทำ อีกทั้งสวี่ต้าหม่าเป็นลูกชายคนเดียว เขาถึงได้มีโอกาสเรียนหนังสือ
เขาก้มลงหยิบหนังสือเรียนภาษาจีนเล่มนั้นออกจากกระเป๋า
พอเปิดบทแรก เขาก็นิ่งอึ้ง
ตัวหนังสือเรียงแนวตั้ง
เป็นอักษรตัวเต็ม
คำว่า “ภาษาจีน” ปรากฏเด่นชัดตรงหน้า เส้นขีดซับซ้อนจนชวนให้ตาลาย
เขากวาดตาลงไป เนื้อหาในบทเรียนเต็มไปด้วยอักษรตัวเต็ม ทั้ง “เรียน” “ศึกษา” “ควร” และ “จะ” แต่ละตัวมีเส้นขีดมากกว่าอักษรตัวย่อหลายเส้น
แต่พอเขาตั้งสติ ความทรงจำของเจ้าของร่างเดิมก็ค่อย ๆ ผุดขึ้นมา
ตัวอักษรเหล่านั้นค่อย ๆ “แปลง” เป็นรูปแบบที่เขาคุ้นเคยทีละตัว ไม่ใช่แปลงเป็นอักษรตัวย่อหรอก แต่สมองของเขาจดจำเสียงอ่านและความหมายของอักษรตัวเต็มเหล่านี้ได้โดยอัตโนมัติ
เขาเรียนหนังสือในความทรงจำของเจ้าของร่างเดิมมาสามปีครึ่งแล้ว ตัวอักษรพวกนี้ฝังอยู่ในกระดูกไปนานแล้ว
สวี่ต้าหม่าค่อย ๆ พลิกไปหลายหน้า เจอตัวไหนไม่คุ้นก็หยุดจ้องเพิ่มอีกสองวินาที รอให้ความทรงจำตามทัน
พอพลิกไปหลายหน้า เขาก็เริ่มจับหลักได้คร่าว ๆ
อักษรตัวเต็มกับอักษรตัวย่อส่วนใหญ่ต่างกันที่การเปลี่ยนหรือย่อส่วนประกอบของตัวอักษร พอจำได้แล้วก็ไม่ได้ยากอะไร
เขาปิดหนังสือแล้วถอนหายใจ
สมองของคนที่จบจากมหาวิทยาลัยชั้นนำ ตอนนี้ต้องกลับมาเริ่มเรียนใหม่ตั้งแต่ชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 เทอม 2
แต่ก็ดีเหมือนกัน
คนยุคนี้ โดยเฉพาะพวกเจ้าเล่ห์ในบ้านสี่ประสาน พูดจามีเล่ห์เหลี่ยมกันทั้งนั้น
สถานะนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 ของเขาเป็นฉากกำบังที่ดีที่สุดพอดี
ใครจะระแวงเด็กอายุ 11 ขวบกันล่ะ?
สวี่ต้าหม่าเก็บหนังสือเรียนกลับเข้ากระเป๋า รอเสียงระฆังเข้าเรียน
ด้านนอกหน้าต่าง อากาศในเมืองหลวงช่วงต้นฤดูใบไม้ผลิยังหนาวเย็น เสียงกระดิ่งรถรางที่แล่นผ่านอยู่ไกล ๆ ดังแว่วมาพร้อมเสียงพ่อค้าเร่ร้องขายของยาว ๆ —
“น้ำเต้าหู้หมัก... น้ำเต้าหู้หมักร้อน ๆ...”
มุมปากของสวี่ต้าหม่ายกขึ้นเล็กน้อย
ปี 1949 เมืองหลวง
ชีวิตในยุคนี้น่าสนใจกว่าที่เขาคิดไว้เสียอีก