คนในยุทธภพต่างเรียกข้าว่าอู๋เหล่าเอ้อร์
ไม่ใช่เพราะข้าเป็นลูกคนที่สองของบ้าน แต่เพราะข้ามีพี่น้องร่วมสาบานสี่คน ในบรรดาพวกเราห้าคน ข้าเป็นคนที่สอง ชื่อนี้จึงค่อย ๆ ติดปากผู้คน
ชื่อนี้ไม่เกี่ยวข้องกับอู๋เหล่าเอ้อร์ในละครตลกของเปิ่นซานที่สร้างขึ้นภายหลังแม้แต่น้อย
ชื่อจริงของข้าคืออู๋เติงฮุย เกิดในชนบทอันยากจนแห่งหนึ่งใต้การปกครองของอำเภอเฉา ในช่วงทศวรรษ 1950
หมู่บ้านที่ข้าเกิดชื่อหมู่บ้านตระกูลอู๋ ฟังดูเหมือนเป็นหมู่บ้านใหญ่ แต่ที่จริงมีบ้านราวยี่สิบหลังเบียดกันอยู่ในแอ่งต่ำ บ้านทุกหลังสร้างด้วยอิฐดิน บ้านที่ฐานะดีกว่ามุงกระเบื้อง ส่วนบ้านที่ขัดสนหน่อยก็มุงฟาง
บ้านข้าอยู่ระดับกลาง ๆ ครึ่งหนึ่งมุงกระเบื้อง อีกครึ่งมุงฟาง
พ่อบอกว่าบ้านหลังนี้ปู่เป็นคนสร้างด้วยมือของตัวเอง พอตกทอดมาถึงมือพ่อ หลังคาก็รั่วแล้ว พ่อซ่อมไปหลายครั้ง อยู่กันแบบขอไปที
ข้ามีพี่ชายหนึ่งคนกับพี่สาวหนึ่งคน พี่ชายชื่ออู๋เติงหรง ส่วนพี่สาวชื่ออู๋ซิ่วหลาน
ข้าเป็นน้องคนสุดท้อง ตอนที่แม่คลอดข้า แม่อายุสี่สิบแล้ว นับว่าเป็นลูกที่ได้มาในบั้นปลายชีวิต
พ่อดีใจมาก บอกว่ามีแรงงานเพิ่มขึ้นอีกคน ต่อไปบ้านเราก็จะมีคนช่วยทำงานในนา
ตอนนั้นยังเป็นช่วงกลุ่มช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ต่อมาถึงค่อยรวมเป็นสหกรณ์ เรื่องพวกนี้ข้าจำไม่ค่อยได้ ที่รู้ก็เพราะมาฟังคนอื่นเล่าทีหลัง
บ้านข้ามีที่นาอยู่สองหมู่ อยู่ทางตะวันออกของหมู่บ้าน ติดกับร่องน้ำสายหนึ่ง
ร่องน้ำนั้นชื่อร่องมังกรเฒ่า ว่ากันว่าขุดขึ้นในสมัยราชวงศ์ชิง แต่ไม่มีใครรู้แน่ชัดว่าขุดไว้ทำอะไร
ร่องน้ำกว้างราวสองจั้ง ทว่าน้ำลึกมาก พอถึงหน้าร้อน ระดับน้ำก็สูงท่วมอกผู้ใหญ่
ริมร่องน้ำมีต้นอ้อขึ้นหนาทึบ พอลมพัดก็ส่งเสียงซ่า ๆ
ตอนเด็ก ๆ ข้ามักไปจับปลาไหลนาแถวนั้น แม่ห้ามไม่ให้ไป บอกว่าในน้ำมีลิงน้ำ คอยจับเด็กกิน
ถึงข้าจะไม่เชื่อ แต่หลังจากนั้นก็ไม่กล้าไปคนเดียวอีก
นาสองหมู่ของบ้านเราปลูกข้าวสาลีกับข้าวโพด ปีหนึ่งเก็บเกี่ยวได้สองครั้ง ถ้าผลผลิตดี ก็พอให้คนทั้งบ้านกินอิ่ม แต่ถ้าผลผลิตไม่ดีก็ต้องเอาใบมันเทศมาผสม
เท่าที่ข้าจำได้ เรากินใบมันเทศบ่อยที่สุด ต้มหม้อใหญ่แล้วโรยแป้งข้าวโพดลงไปกำมือหนึ่ง ก็ถือเป็นอาหารมื้อหนึ่งแล้ว
แม่มักตักส่วนข้น ๆ ให้พ่อกับพี่ชาย บอกว่าพวกเขาต้องลงนาใช้แรงงาน ส่วนข้ากับพี่สาวได้กินแต่น้ำแกงใส ๆ
พี่สาวรู้ความ ไม่เคยพูดอะไรสักคำ ส่วนข้ายังไม่ประสีประสา บางครั้งก็อาละวาด แม่จึงแอบยัดมันเทศให้ข้าครึ่งหัว
ชีวิตความเป็นอยู่ฝืดเคือง แต่ก็ยังพอประคองผ่านไปได้
พริบตาเดียว ข้าก็อายุแปดขวบ เรื่องที่เกิดขึ้นในปีนั้น ข้าจะไม่มีวันลืมไปตลอดชีวิต
เป็นฤดูใบไม้ร่วงปี 1962 ข้าจำวันที่แน่ชัดไม่ได้ จำได้เพียงว่าอากาศเริ่มเย็นแล้ว ถึงเวลาเก็บข้าวโพดในนา
เช้าวันนั้นแม่ต้มโจ๊กหม้อหนึ่ง พวกเรากินเสร็จ พ่อก็บอกว่าต้องรีบไปหักข้าวโพดกลับมาก่อนฟ้าเปลี่ยน กลัวว่าอีกสองวันฝนจะตก
พี่ชายกับพี่สาวไปด้วย แม่ก็ไปด้วย เหลือข้าเฝ้าบ้าน
ตอนนั้นข้ายังเล็ก ต่อให้ไปด้วยก็ทำงานอะไรไม่ได้ จึงอยู่บ้าน
บ้านเราเลี้ยงลาไว้ตัวหนึ่ง สีเทาอ่อน แม้ตัวไม่ใหญ่นัก แต่เรี่ยวแรงดีมาก
ลาตัวนั้นเป็นดั่งชีวิตของพ่อ พ่อทะนุถนอมมันยิ่งกว่าคน ปกติให้อาหารอย่างพิถีพิถัน
วันนั้นพ่อเทียมลาเข้ากับเกวียน เตรียมไปขนข้าวโพด
ข้ายืนดูพวกเขาง่วนอยู่ในลานบ้าน พี่ชายยังหันกลับมาทำหน้าทะเล้นใส่ข้า พี่สาวบอกว่าอยู่บ้านอย่าวิ่งไปไหน บนเตามีแป้งย่างเหลืออยู่ครึ่งชิ้น หิวก็เอามากิน
แม่ลูบหัวข้าแล้วกำชับให้เป็นเด็กดี บอกว่ากลับมาแล้วจะต้มไข่ให้กิน
พวกเขาบังคับเกวียนลาออกไปแล้ว ข้าก็เล่นอยู่คนเดียวในลานบ้าน
เล่นไปได้พักหนึ่งก็รู้สึกเบื่อ จึงกลับเข้าไปนอนในบ้าน
ไม่รู้เวลาผ่านไปนานแค่ไหน ข้าก็ถูกเสียงคนปลุกให้ตื่น
ข้างนอกมีคนตะโกน แต่ข้าฟังไม่รู้เรื่องว่าเขาตะโกนอะไร รู้แค่ว่าเสียงร้อนรนมาก
ข้าลุกพรวดแล้ววิ่งออกไป เห็นคนในหมู่บ้านกำลังมุ่งหน้าไปทางตะวันออก
ข้าวิ่งตามไปด้วย พอถึงริมร่องมังกรเฒ่า ก็เห็นผู้คนยืนล้อมกันเป็นวงใหญ่
ลาของบ้านข้าตื่นตกใจ
ไม่มีใครเห็นชัด ๆ ว่ามันตกใจเพราะอะไร หลังเกิดเรื่องมีคนเดาว่าอาจเป็นงูเลื้อยพรวดออกมาจากพงหญ้าข้างทาง หรือไม่ก็มีสาเหตุอื่น
ไม่ว่าอย่างไร ลาก็ตื่นตกใจ ลากเกวียนวิ่งเตลิดราวกับบ้า พ่อคว้าบังเหียนไว้ไม่อยู่ แม่ พี่ชาย และพี่สาวอยู่บนเกวียน ถูกลากพุ่งลงไปในร่องมังกรเฒ่า
มองจากด้านบน น้ำในร่องดูไม่ลึก แต่ก้นร่องเต็มไปด้วยโคลนตม ใครตกลงไปก็จะจมลงไปเรื่อย ๆ
เกวียนพลิกคว่ำทับพวกเขาไว้ พอคนในหมู่บ้านมาถึง ทุกอย่างก็สายเกินไปแล้ว
ข้าไม่เห็นสภาพของพวกเขา มีคนขวางเอาไว้ บอกว่าเด็กอย่าดู
ข้ายืนอยู่นอกฝูงชน ได้ยินเสียงคนร้องไห้ เสียงคนตะโกน ทุกอย่างสับสนวุ่นวายไปหมด
ต่อมา ลุงใหญ่ก็พาข้ากลับบ้าน
ลุงใหญ่ชื่ออู๋โหย่วไฉ เป็นพี่ชายแท้ ๆ ของพ่อ อาศัยอยู่ทางตะวันตกของหมู่บ้าน
เขาพาข้าไปบ้านของเขา ให้ข้านั่งในห้องโถงใหญ่ แล้วรินน้ำให้หนึ่งชาม
ข้าไม่ได้ดื่ม แค่นั่งนิ่งอยู่อย่างนั้น
ป้าสะใภ้ใหญ่เช็ดน้ำตาอยู่ข้าง ๆ พึมพำซ้ำไปซ้ำมาว่าน่าสงสาร น่าสงสาร
ลุงใหญ่เป็นคนจัดงานศพ โลงศพสี่ใบตั้งเรียงกันอยู่ในลานบ้าน
ข้าไม่ร้องไห้ ตั้งแต่ต้นจนจบก็ไม่ร้องสักแอะ
คนในหมู่บ้านบอกว่าเด็กคนนี้ตกใจจนเสียสติไปแล้ว บ้างก็ว่าเป็นเด็กใจแข็ง
ที่จริงไม่ใช่ทั้งสองอย่าง ข้าแค่ยังตั้งตัวไม่ทัน
ข้าคิดว่าพวกเขาจะกลับมา เหมือนทุกครั้งที่ออกไปทำงานในนา พอฟ้ามืดก็กลับบ้าน
แต่พวกเขาไม่กลับมาอีกแล้ว
โลงศพถูกหามออกไปฝังในนา ทางใต้ของหมู่บ้าน
ลุงใหญ่พาข้าไปคุกเข่าคำนับหน้าหลุมศพ ข้าก็ยังไม่ร้องไห้
ลุงใหญ่ถอนหายใจ แต่ไม่ได้พูดอะไร
พอจัดงานศพเสร็จ ปัญหาก็ตามมา
ข้าควรทำอย่างไรต่อไป?
ตามเหตุผลแล้ว ลุงใหญ่เป็นพี่ชายแท้ ๆ ของพ่อ ข้ายังมีป้าคนหนึ่ง เป็นพี่สาวแท้ ๆ ของพ่อ ทั้งสองคนควรรับข้าไปดูแล
แต่ในยุคนั้น บ้านไหน ๆ ก็ไม่ได้มีฐานะดี
บ้านลุงใหญ่มีลูกห้าคน คนโตยังอายุมากกว่าพี่ชายของข้า ส่วนคนเล็กก็อายุไล่เลี่ยกับข้า
ป้าของข้าแต่งงานไปอยู่สหกรณ์ตำบลข้าง ๆ ที่บ้านก็มีลูกสี่คน ชีวิตยิ่งฝืดเคืองกว่าบ้านข้าเสียอีก
ตอนแรก ลุงใหญ่พาข้าไปอยู่ด้วย บอกให้อยู่ไปก่อน เรื่องอื่นค่อยว่ากันทีหลัง
ป้าสะใภ้ใหญ่ไม่ได้พูดอะไร แต่ข้ามองออกว่าเธอไม่ค่อยเต็มใจ
ก็จริง บ้านหนึ่งคนเพิ่มมาก็เพิ่มอีกหนึ่งปากท้อง บ้านของพวกเขาเดิมทีก็กินไม่อิ่มอยู่แล้ว พอมีข้าเพิ่มเข้าไปก็ยิ่งตึงมือ
ตอนกินข้าว ป้าสะใภ้ใหญ่ตักข้าวให้ข้าในปริมาณเท่ากับเด็กคนอื่น แต่ข้าเห็นในชามของเธอเองมีแต่อาหารเหลว ๆ อยู่นิดเดียว
ข้ารู้สึกไม่สบายใจ แต่ก็ไม่มีที่ให้ไป
หลังจากอยู่ได้ราวครึ่งเดือน คืนหนึ่งข้าได้ยินลุงใหญ่กับป้าสะใภ้ใหญ่คุยกันในห้องด้านใน
ทั้งคู่พูดเสียงไม่ดัง แต่บ้านเก็บเสียงไม่อยู่ ข้าได้ยินทุกคำ
ป้าสะใภ้ใหญ่พูดว่า “จะให้เด็กคนนี้อยู่บ้านเราตลอดไปไม่ได้หรอก บ้านเรายังแทบกินไม่อิ่มเลย”
ลุงใหญ่พูดว่า “แล้วจะให้ทำยังไง พ่อแม่เขาก็ไม่อยู่แล้ว จะให้โยนทิ้งไว้ข้างถนนหรือไง?”
ป้าสะใภ้ใหญ่พูดว่า “ยังมีเสี่ยวอวิ๋นไม่ใช่หรือ ให้เธอรับไปอยู่ด้วยสักพักสิ”
เสี่ยวอวิ๋นเป็นชื่อป้าของข้า
ลุงใหญ่นิ่งเงียบไปครู่หนึ่ง ก่อนตอบว่า “พรุ่งนี้ค่อยไปถามดู”
วันรุ่งขึ้นลุงใหญ่ก็ไปบ้านป้าของข้า พอกลับมาตอนกลางคืน สีหน้าของเขาก็ดูไม่สู้ดีนัก
ข้าเดาว่าป้าคงไม่ยอมรับ เพราะบ้านของเธอก็คงไม่มีที่พอ ลูกสี่คนเบียดกันนอนบนเตียงเตาเดียว ถ้ามีข้าเพิ่มอีกคนก็คงไม่มีที่นอน
อีกอย่าง ข้าเป็นคนดวงแข็ง ถึงกับทำให้พ่อแม่ตาย ใครรับไปเลี้ยงก็มีแต่จะซวย
คำพูดที่ว่าข้าทำให้พ่อแม่ตายนั้น ข้าได้ยินอีกหลายครั้งในภายหลัง
คนในหมู่บ้านนินทาลับหลังว่าข้าเป็นตัวกาลกิณี ดวงแข็งเกินไปจนทำให้คนทั้งบ้านตายหมด
พวกเขายังพูดอีกว่า วันนั้นที่ข้าไม่ได้ไปนา ไม่ใช่เพราะข้ายังเด็ก แต่เพราะข้าดวงแข็งเสียจนพญายมยังไม่กล้าเอาชีวิต จึงรอดพ้นเคราะห์มาได้
ข้าไม่รู้ว่าคำพูดเหล่านั้นจริงหรือไม่ แต่พอมีคนพูดกันมากเข้า แม้แต่ตัวข้าเองก็เริ่มคิดว่ามันอาจจะเป็นเรื่องจริง